100 LAT TRADYCJI RZEMIOSŁA PLECIONKARSKIEGO I JEGO ROZWOJU W RUDNIKU NAD SANEM

                                       

                                      Okładka broszury

   W latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia na ziemi rudnickiej, leżącej na skraju dawnej Puszczy Sandomierskiej, piaszczystej i ubogiej w bogactwa natury, umiejscowiła się w okresie austriackiego zaboru przysłowiowa galicyjska nędza.
Uboga ludność szukała więc zarobku poza wsią, a głód chleba i pracy gnał tysiące mieszkańców Rudnika i okolicznych wiosek "na saksy" - do prac sezonowych w Niemczech lub poddawał w zależność grupy miejscowych wyzyskiwaczy.
Dobrym wyjściem z tej niepożądanej sytuacji było m. in. zapewnienie ubogiej ludności zarobku drogą upowszechnienia przemysłu ludowego, w którym rzemiosło plecionkarskie, jako koszykarstwo stanęło na pierwszym miejscu. Niemałą rolę odegrała tu także okoliczność, że koszykarstwo nie wymagało prawie żadnych nakładów inwestycyjnych. Garstka rudniczan, przeszkolona w tym okresie we Wiedniu w rzemiośle plecionkarskjm, szybko przekazywała kunszt tej sztuki, która rozeszła się w Rudniku
i okolicznych wioskach: Kopki, Tarnogóra, Stróża, Łętownia, Bieliny i inne, stwarzając w ten sposób doskonałą chałupniczą bazę wytwórczą.

                                                 

  Herb Rudnika nad Sanem wykonany z wikliny najwierniej odzwierciedla dawny i teraźniejszy charakter miasteczka

Dla podniesienia wartości technicznej oraz walorów artystycznych produkowanych masowo wyrobów, prócz surowca wiklinowego i rogożyny stosowano na wielką skalę importowane materiały egzotyczne, jak trzcina, rafia i bambus,
z których wyroby meblowe i galanteryjne szły na eksport do krajów niemal całego świata, utrącając konkurencję jakością i ceną wyrobów. Rozwijający się eksport wyrobów koszykarskich powoduje wzrost zapotrzebowania. Nie wystarcza już działanie rzemieślników, kształcących w swoich warsztatach uczniów koszykarskich oraz przyuczanie małorolnych mieszkańców wsi.

                                    

 Spółdzielcze Zakłady Wikliniarsko-Koszykarskie Sp-nia Pracy "Jedność" w Rudniku nad Sanem

   Dla podniesienia artyzmu i technicznej wartości wyrobów założono w roku 1905 we Lwowie 3-letnią Krajową Centralną Szkołę Koszykarską, którą następnie przeniesiono do Rudnika nad Sanem. Absolwenci tej szkoły stanowili przez dziesiątki lat w wielu zakładach produkcyjnych kraju dobrą kadrę fachowo-instruktorską. W tym okresie powstają pierwsze zorganizowane formy produkcji koszykarskiej, a wśród nich przeniesiona do Rudnika Prasko-Rudnicka Fabryka Koszyków.

   Polityczne następstwa I-szej wojny światowej miały dla rudnickiego koszykarstwa pomyślne skutki, gdyż uzyskało doskonałą bazę surowcową w woj. poznańskim i na Pomorzu, co zdawało się wróżyć jak najlepsze nadzieje na jego dalszy rozwój. Niestety, zabrakło mądrej i zdecydowanej inicjatywy, która by wykorzystała tę niezwykle pomyślną koniunkturę, a rząd międzywojenny zbagatelizował zupełnie tę sprawę. Pozbawione zupełnie zainteresowania i opieki ze strony rządu -
koszykarstwo oparło się wyłącznie na inicjatywie prywatnej, która nie potrafiła należycie utrwalić linii rozwojowych tradycji rzemiosła plecionkarskiego, głęboko zakorzenionej w Rudniku i okolicy, lecz działaniem swoim doprowadziła do likwidacji Krajowego Związku Przemysłowego oraz całkowitego upadku "Syndykatu Koszykarskiego" powstałego w roku 1919. Nastaje przykry okres chaosu. Zamiast porozumienia pomiędzy prywatnymi nakładcami wywiązała się pozbawiona skrupułów walka konkurencyjna. Następnie obniżka cen i stopniowe obniżanie wynagrodzeń za pracę, co w konsekwencji doprowadziło do licznych strajków z najgłośniejszymi w latach 1932, 1934 i 1935. Organizatorami byli Michał Wołcz, Tadeusz Mierzwa, Jan Syrowatka, Jan Zygmunt, Wojciech Sekulski, Karol Ramocki, Władysław Osetek, Jan Łyko, Franciszek Kida i inni. W strajkach tych brała udział młodzież zrzeszona w Związku Młodzieży Komunistycznej.
Spóźnioną próbą uporządkowania i poprawy sytuacji było zajęcie się Rady Handlu Zagranicznego, jako organu rządu, sprawą znormalizowania wyrobów, ich ceny i warunków eksportu. Przepisy te uzyskały zatwierdzenie z mocą obowiązującą
od 1 września 1939 r., od dnia, kiedy nad Rudnikiem ukazały się pierwsze niemieckie samoloty, zwiastujące drugą wojnę światową.

   W okresie niemieckiej okupacji rudnickie koszykarstwo zaliczono do tzw. przemysłu wojennego i nastawione było na masową produkcję pojemników dla celów wojskowych.
Rabunkowa gospodarka na plantacjach prowadzona przez okupanta w tym okresie uniemożliwiła dobry start rudnickiego koszykarstwa bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych.

                                                 

 Nowoczesny komplet mebli wiklinowych Sp-ni "Jedność" w Rudniku nad Sanem (fragment wystawy WDK Rzeszów)

  W 1945 r. w wyzwolonym od najeźdźcy hitlerowskiego Rudniku nad Sanem, w którym władzę objął lud pracujący, garstka koszykarzy zabezpiecza pozostały po okupancie surowiec i materiały wiklinowe i przystępuje do organizacji pracy.
25 lat minęło od tego czasu, były to "lata wielu przemian organizacyjnych, licznych zmian w kierunkach rozwojowych oraz zwycięskich zmagań o prawdziwe socjalistyczne przedsiębiorstwa w branży wikliniarsko-koszykarskiej.

                                  

  Rudnickie Zakłady Wikliniarsko-Koszykarskie Przemysłu Terenowego w Rudniku nad Sanem

W pierwszym okresie po wyzwoleniu organizację produkcji koszykarskiej i jej zbytu przejmują w swe ręce organizacje spółdzielcze: Zw. Produc. Wikliny "Wierzba", Sp-nia Wytwórców Koszykarskich, Sp-nia Spoż. "Społem" oraz Spółka prywatna "Polblask". W wyniku połączenia w roku 1948 - powstaje Spółdzielnia Wikliniarsko-Koszykarska "Jedność" i przedsiębiorstwo państwowe "Polska Wiklina", które również organizuje produkcję koszykarską systemem chałupniczym, przekształcając się w Rudnickie Zakłady Wikliniarsko-Koszykarskie Przemysłu Terenowego. W ostatnich latach na terenie powiatu leżajskiego podejmuje działalność branżową Przedsiębiorstwo Produkcji Leśnej "Las", które prowadzi ponadto specjalistyczną produkcję wyrobów łubiankowych. Organem koordynującym działalność tych jednostek gospodarczych jest Porozumienie Terenowo-Branżowe w Rudniku. Poważnym osiągnięciem w pierwszym okresie działalności tych przedsiębiorstw było dostosowanie ich do zadań i roli, jakie przypadły im w wyniku rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych w naszym kraju. Za moment przełomowy w pracach nad usprawnianiem struktury gospodarczej należy uznać lata 1960—1962, kiedy przystąpiono do zakrojonej na szeroką skalę organizacji własnej bazy surowcowej -plantacji wikliny, której wielkość wynosi ponad 1500 ha,
w tym 300 ha w ramach kontraktacji. W okresie tym notuje się korzystne zmiany organizacyjne. Następuje modernizacja, rozbudowa starych oraz budowa nowych zakładów, pomieszczeń magazynowych i socjalnych oraz zaplecza technicznego związanego z obróbką i przetwórstwem wikliny dla celów produkcyjnych.

                                                            

  Koszykarz - Paweł Cholewa - Łowisko        Kosze piękne - wybór trudny
  wyplot kosza maglowego

  Wszystkie trzy przedsiębiorstwa wikliniarsko-koszykarskie wytwarzają systemem nakładczym, który oprócz określonego znaczenia ekonomicznego posiada ważny aspekt społeczny, przy zatrudnieniu około 3 500 chałupników i ponad 800 pracowników stałych - wartość finalnej produkcji koszykarskiej wynoszącej 150 milionów złotych, z której 86% stanowi eksport do krajów kapitalistycznych i socjalistycznych. Eksportujemy rocznie za blisko 8 milionów złotych dewizowych do takich krajów jak:
Stany Zjednoczone, Kanada, Anglia, Francja, kraje "Beneluksu", kraje skandynawskie, Włochy, Szwajcaria, NRF i innych oraz socjalistycznych - Związek Radziecki, Czechosłowacja i NRD. Poprzez udział w Międzynarodowych Targach i Wystawach - rudnicki ośrodek koszykarski dzięki solidności, wysokiemu standardowi jakościowemu : artystycznemu pozyskuje coraz to nowsze rynki geograficznego zbytu. Szeroki wachlarz asortymentów wyrobów plecionkarskich obejmuje blisko 1800 pozycji, począwszy od galanterii koszykarskiej, torebek damskich, koszy gospodarczych, zabawek, leżaków dla psów, brudniaków aż do mebli włącznie. Rosną też z każdym rokiem dostawy na zaopatrzenie rynku krajowego, a szeroki asortyment produktów krajowych oferuje rudnicki ośrodek koszykarski na każdych Targach Krajowych w Poznaniu.

                                               

                                            Moczarka wikliny

W kontekście gospodarczej działalności 3 jednostek branżowych sprawy socjalno-bytowe i kulturalne zdobyły wysoką rangę
u kierownictwa tych przedsiębiorstw oraz organów polityczno-samorządowych działających na ich terenie. Do najcenniejszych zdobyczy socjalnych jest zrównanie w prawach urlopowych, ubezpieczenia społecznego i rent wielotysięcznej rzeszy chałupników i członków ich rodzin, pomoc w budownictwie indywidualnym i spółdzielczym, oraz korzystanie z różnych form świadczeń socjalno-kulturalnych.


                                  

          Spedycja eksportowa koszy maglowych

  Nie oznacza to, że 400-letni Rudnik nad Sanem, 7-mio tysięczne miasteczko ukryte w cieniu dymiących kominów huty
i elektrowni w Stalowej Woli, żyje tylko swoim środowiskiem. Działalność branży wikliniarsko-koszykarskiej rozprzestrzeniła się
z Rudnika nad Sanem na powiaty niżański, leżajski, kolbuszowski, przeworski, jarosławski, lubaczowski, strzyżowski i tarnobrzeski, w których plonują potężne masywy plantacji wikliny. Prowadzi się technologiczną obróbkę surowca wiklinowego
w Zakładach w Bobrówce, Przychojcu, Ulanowie, Rudniku, Starym Mieście i innych. W 75 wsiach rozsianych w tych powiatach powstaje finalna produkcja koszykarska, dokonuje się szeroka, nie tylko gospodarcza, aktywizacja miasteczek i wsi.
Istnieje więc wielka szansa, by rudnicki ośrodek koszykarski, który w dniach 26-28 września 1970 r. obchodzi piękny jubileusz 100-lecia tradycji rzemiosła plecionkarskiego i jego dynamicznego rozwoju w XXV-leciu PRL stał się jednym z największych
w branży w skali światowej. Dzięki wspólnym wysiłkom aktywu polityczno-społecznego, fachowej kadrze i ofiarnej rzeszy chałupników i pracowników koszykarstwo rudnickie będzie mogło utrzymać czołowe miejsce, jakie zdobyło w 100-leciu swego istnienia na rynku światowym, a równocześnie mogło wywalczyć sobie nowe i zaszczytne pozycje.

Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Obchodów Stanisław OLEARCZYK
Prezes Sp-ni Wikl.- Koszyk. "Jedność" w Rudniku n/Sanem

Zdjęcia na str. 3-11 wykonał Włodzimierz Jawczak, na str. 3 - Andrzej Kokaj Rze 5631/70 G-l-3008

--------------------------------------------------


  Broszurkę udostępniła do publikacji Krystyna Olko. Również dzięki jej uprzejmości można zobaczyć i inne pamiątki
wydane z okazji 100 lecia koszykarstwa w Rudniku.

                                  
       
   Okolicznościowa pocztówka - na 100 lecie wikliniarstwa w Rudniku

                                              

       Na poczcie stosowano w tych dniach okolicznościowy stempel